Tóm tắt: Dương lịch thông dụng dựa trên chu kỳ năm gắn với các mùa. “Âm lịch” trong cách gọi thường ngày ở Việt Nam thuộc hệ âm-dương lịch: tháng gắn với tuần trăng, còn lịch năm vẫn cần khớp với mùa. Vì 12 tháng theo trăng ngắn hơn một năm theo mùa, lịch phải có tháng nhuận ở một số năm.
Dương lịch tính theo năm và mùa
Lịch dương mà ta dùng hằng ngày để ghi ngày tháng là lịch Gregory. Một năm thường có 365 ngày, năm nhuận có 366 ngày. Cách thêm ngày nhuận giữ mốc năm gần với chu kỳ các mùa. Vì vậy, sinh nhật 5/10 hoặc cuộc hẹn 18/12 có thể ghi cố định bằng ngày dương lịch.
Vì sao gọi “âm lịch” nhưng lại có yếu tố Mặt Trời?
Trong hệ lịch truyền thống dùng ở nhiều nước Đông Á, tháng theo chu kỳ các pha Mặt Trăng. Khoảng thời gian giữa hai lần trăng mới trung bình xấp xỉ 29,53 ngày; do đó tháng lịch thường có 29 hoặc 30 ngày. Nhưng năm vẫn cần bám theo mùa và các mốc liên quan tới vị trí Mặt Trời. Vì kết hợp cả hai, “âm-dương lịch” là cách gọi chính xác hơn về mặt nguyên lý.
Đài Thiên văn Hồng Kông giải thích 12 tháng giao hội chỉ khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm theo mùa hơn 10 ngày. Đó là lý do có cơ chế thêm tháng nhuận. Các quy tắc lịch cụ thể và múi giờ có thể tạo khác biệt khi đối chiếu giữa quốc gia; không nên dùng bảng của nơi khác để khẳng định mọi ngày âm lịch Việt Nam.
Tháng nhuận âm lịch để làm gì?
Nếu năm nào cũng chỉ có 12 tháng theo trăng, các tháng âm sẽ dần trôi so với mùa. Một số năm có thêm tháng nhuận để điều chỉnh chênh lệch ấy. Nó là một tháng được thêm vào năm, khác với ngày 29/2 của dương lịch. Tháng nào nhuận không thể suy ra chỉ bằng cách lấy số năm chia đều theo một chu kỳ đơn giản: cần áp dụng quy tắc lịch và tính toán thiên văn phù hợp.
Vì sao Tết âm lịch thay đổi theo ngày dương?
Tết gắn với ngày đầu của năm trong âm-dương lịch. Hai hệ lịch dùng quy tắc xác định tháng và năm khác nhau, nên cùng một ngày Tết theo lịch truyền thống sẽ rơi vào những ngày dương lịch khác nhau qua các năm. Bởi vậy, muốn đặt lịch nghỉ, ngày giỗ hoặc sự kiện, hãy tra đúng năm, múi giờ và hệ lịch đang dùng, thay vì lấy lại ngày dương của năm trước.
Cách đọc hai dòng ngày trong An Lịch
- Dòng ngày dương: tiện đặt cuộc hẹn, lịch làm việc và chia sẻ ngày tháng theo lịch thông dụng.
- Dòng ngày âm: dùng khi bạn cần đối chiếu các ngày lễ, ngày kỷ niệm và tập tục dựa trên lịch truyền thống.
- Ngày tốt xấu, giờ hoàng đạo: thuộc cách diễn giải dân gian; không phải dự báo khoa học hoặc cơ sở duy nhất cho quyết định y tế, tài chính hay an toàn.
Nếu cần một mốc ngày có giá trị pháp lý hoặc chuyên môn, hãy đối chiếu với nguồn chính thức tương ứng. Nội dung trên trang này chỉ giải thích khái niệm, không thay thế bảng chuyển đổi ngày có kiểm chứng cho từng năm.
Nguồn và cách đối chiếu
Phần nguyên lý chu kỳ tháng và nhuận tham khảo từ Hong Kong Observatory – The Chinese Agricultural Calendar. Trang bảng đổi lịch của Hong Kong Observatory minh hoạ cách công bố dữ liệu theo từng năm; cần chú ý phạm vi và múi giờ khi áp dụng cho Việt Nam. An Lịch không tuyên bố các trang tham khảo này chứng nhận thuật toán của ứng dụng.
Khám phá thêm một chủ đề khác của ứng dụng: Tarot là gì và cách đọc bài để chiêm nghiệm.